18 listopada 1999 roku na japońskim rynku zadebiutowało Chrono Cross – jedna z najbardziej ambitnych produkcji RPG przygotowanych przez Squaresoft na pierwsze PlayStation. Duchowy następca kultowego Chrono Trigger otrzymał znakomitą oprawę, rozbudowaną historię opartą na dwóch równoległych rzeczywistościach, nietypowy system walki i ponad 40 grywalnych postaci. Mimo uznania krytyków i silnego związku z jedną z najważniejszych gier ery 16-bitowej produkcja nigdy nie doczekała się oryginalnego europejskiego wydania na PlayStation. Gracze z naszego kontynentu musieli czekać ponad 22 lata, zanim Square Enix oficjalnie udostępniło im tę przygodę.
Amerykańska premiera odbyła się 15 sierpnia 2000 roku. W Europie sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. Chrono Cross nie otrzymało wersji PAL, a jego historia przez lata pozostawała dla wielu europejskich fanów japońskich RPG jedynie opowieścią o grze, którą trzeba było zdobywać z importu. Dopiero 7 kwietnia 2022 roku pojawiło się Chrono Cross: The Radical Dreamers Edition, dzięki któremu produkcja oficjalnie trafiła na nasz rynek.
Chrono Trigger bez prostego powtórzenia
Po sukcesie Chrono Trigger z 1995 roku oczekiwania wobec następnej produkcji z tego uniwersum były ogromne. Gra przygotowana przez Square na Super Nintendo zapisała się w historii gatunku dzięki podróżom w czasie, interesującej fabule, charakterystycznym postaciom i systemowi walki pozwalającemu łączyć techniki bohaterów.
Stworzenie kontynuacji nie było jednak prostym zadaniem. Zamiast ponownie opowiadać historię Crono i jego przyjaciół, Squaresoft zdecydowało się na zupełnie nowe podejście. Za projekt odpowiadał Masato Kato, wcześniej związany z Chrono Trigger, który objął funkcję reżysera i scenarzysty. Producentem został Hiromichi Tanaka, a za projekty postaci odpowiadał Nobuteru Yūki. Muzykę skomponował natomiast Yasunori Mitsuda, znany już z wyjątkowej ścieżki dźwiękowej poprzedniej części.
Chrono Cross nie jest więc bezpośrednią kontynuacją w tradycyjnym rozumieniu tego określenia. Opowiada własną historię, przedstawia nowych bohaterów i wprowadza zupełnie inną konstrukcję świata. Powiązania z Chrono Trigger są jednak istotne i z czasem okazują się znacznie ważniejsze, niż sugerują pierwsze godziny rozgrywki.
Głównym bohaterem jest Serge, młody mieszkaniec niewielkiej nadmorskiej miejscowości Arni. Podczas pozornie zwyczajnej wyprawy odkrywa, że znalazł się w rzeczywistości, w której jego własna historia potoczyła się zupełnie inaczej. W jednym ze światów żyje normalnie, w drugim natomiast od dawna uznawany jest za zmarłego.
Odkrycie dwóch równoległych rzeczywistości staje się początkiem znacznie większej przygody. Serge spotyka Kid, poznaje kolejne postacie i stopniowo odkrywa zależności pomiędzy własnym losem, historią planety i wydarzeniami przedstawionymi w Chrono Trigger.
To właśnie konstrukcja oparta na dwóch światach stanowi jeden z najważniejszych pomysłów gry. Zmieniające się lokacje, różnice w losach bohaterów i odmienne wydarzenia sprawiają, że eksploracja nie ogranicza się do zwykłego przemierzania kolejnych obszarów. Gracz musi obserwować konsekwencje swoich działań i zwracać uwagę na szczegóły, które w jednej rzeczywistości mogą wyglądać zupełnie inaczej niż w drugiej.
Ponad 40 bohaterów i system walki inny niż wszystkie
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Chrono Cross jest liczba grywalnych postaci. W trakcie przygody możemy zrekrutować ponad 40 bohaterów, z których każdy posiada własny wygląd, historię, umiejętności i przynależność do określonego koloru żywiołu.
To ogromna różnorodność, szczególnie jak na produkcję z końca lat 90. Nie oznacza jednak, że wszystkich postaci można pozyskać podczas jednego przejścia. Niektóre wybory fabularne zamykają dostęp do określonych bohaterów, zachęcając do ponownego rozpoczęcia przygody i odkrywania alternatywnych ścieżek.
Rozbudowana obsada ma również swoje ograniczenia. Nie każdy członek drużyny otrzymuje równie dużo czasu ekranowego, a przy tak dużej liczbie postaci trudno było nadać wszystkim odpowiednio rozbudowane historie. To jedna z cech, które do dzisiaj dzielą fanów gry.
Równie nietypowy jest system walki. Squaresoft zrezygnowało z tradycyjnych punktów magii i klasycznego systemu doświadczenia, proponując rozwiązanie oparte na punktach wytrzymałości oraz specjalnych umiejętnościach nazywanych Elements.
Każda postać dysponuje siedmioma punktami wytrzymałości, które zużywa podczas wykonywania ataków. Możemy wybierać pomiędzy słabymi, średnimi i silnymi uderzeniami, kosztującymi odpowiednio jeden, dwa lub trzy punkty. Odpowiednie zarządzanie nimi pozwala budować kombinacje ataków i przygotowywać miejsce na wykorzystanie potężniejszych zdolności.
Elements odpowiadają natomiast za magię i specjalne umiejętności. Każda postać ma własne powinowactwo żywiołowe, a dostępne zdolności można przypisywać do odpowiednich poziomów siatki umiejętności. Ważną rolę odgrywa również pole walki, którego kolor zmienia się w zależności od wykorzystywanych żywiołów. Odpowiednie manipulowanie nim pozwala wzmacniać ataki i osłabiać przeciwników.
W przeciwieństwie do wielu ówczesnych japońskich RPG system rozwoju nie polega na bezmyślnym pokonywaniu setek przeciwników w celu zdobycia kolejnych poziomów doświadczenia. Najważniejsze wzrosty statystyk następują po istotnych wydarzeniach i zwycięstwach nad bossami.
Rozwiązanie wymaga przyzwyczajenia, ale nadaje rozgrywce własną tożsamość. Chrono Cross nie próbuje naśladować systemów znanych z Final Fantasy czy poprzednika. Zamiast tego proponuje mechanikę, która zachęca do eksperymentowania z drużyną, żywiołami i kombinacjami ataków.
Muzyka, grafika i świat, który trudno pomylić z innym RPG
Jednym z największych atutów Chrono Cross pozostaje oprawa audiowizualna. Squaresoft wykorzystało możliwości PlayStation, tworząc barwny świat pełen egzotycznych wysp, nadmorskich miejscowości, tajemniczych ruin i fantastycznych krajobrazów.
W przeciwieństwie do wielu mroczniejszych produkcji RPG z tego okresu Chrono Cross wyróżnia się jasną, niemal wakacyjną kolorystyką. Nie oznacza to jednak lekkiej i pozbawionej dramatyzmu historii. Pod powierzchnią pięknych krajobrazów kryje się opowieść o stracie, przeznaczeniu, odpowiedzialności i konsekwencjach ludzkich decyzji.
Projekty postaci przygotowane przez Nobuteru Yūki nadały produkcji charakterystyczny styl. Modele bohaterów i przeciwników, choć wyraźnie związane z ograniczeniami pierwszego PlayStation, dobrze współgrają z prerenderowanymi tłami i trójwymiarowymi lokacjami.
Szczególne miejsce zajmuje jednak muzyka Yasunoriego Mitsudy. Kompozytor stworzył ścieżkę dźwiękową, która do dzisiaj jest wymieniana wśród najważniejszych osiągnięć muzycznych ery PlayStation. Już główny motyw Chrono Cross – Scars of Time – doskonale pokazuje charakter całej produkcji. Instrumenty inspirowane muzyką świata, melancholijne melodie i charakterystyczne brzmienie gitary tworzą atmosferę, której trudno szukać w innych grach RPG z tamtego okresu.
Muzyka nie jest tutaj wyłącznie dodatkiem do rozgrywki. W wielu momentach buduje nastrój i wzmacnia emocjonalny wydźwięk wydarzeń. To jeden z powodów, dla których Chrono Cross tak dobrze zapada w pamięć nawet osobom, które nie ukończyły gry.
Europa bez Chrono Cross. Dlaczego Square pominęło rynek PAL?
Najbardziej zaskakującym rozdziałem historii Chrono Cross pozostaje brak europejskiej premiery na pierwszym PlayStation.
Japończycy mogli zagrać w produkcję już w listopadzie 1999 roku, a mieszkańcy Ameryki Północnej otrzymali ją w sierpniu kolejnego roku. Europejscy gracze nie dostali natomiast ani angielskiego wydania, ani lokalizacji na języki kontynentu. W oficjalnych zestawieniach premier nie znajdziemy europejskiej wersji PAL.
Dlaczego tak się stało? Tutaj trzeba zachować ostrożność. Square nie opublikowało znanego, jednoznacznego wyjaśnienia, które wskazywałoby konkretny powód pominięcia europejskiego rynku przez Chrono Cross. Nie można więc z całą pewnością twierdzić, że zadecydowała wyłącznie sprzedaż, koszty tłumaczenia czy problemy techniczne.
Warto jednak spojrzeć na szerszy kontekst branży końca lat 90. i początku XXI wieku. Europejski rynek japońskich RPG rozwijał się wolniej niż północnoamerykański. Wydawcy musieli brać pod uwagę nie tylko tłumaczenie z języka japońskiego na angielski, ale również przygotowanie wersji francuskiej, niemieckiej, włoskiej i hiszpańskiej. Do tego dochodziły kwestie techniczne związane z europejskim standardem PAL, dystrybucją i lokalną promocją.
Badania historyczne dotyczące lokalizacji japońskich gier wskazują, że brak inwestycji w tłumaczenia na główne języki europejskie był jednym z powodów, dla których wiele produkcji w ogóle nie trafiało na nasz kontynent. W przypadku Chrono Cross jest to ważny kontekst, ale nie dowód na konkretną decyzję Square.
Paradoks polega na tym, że europejscy gracze nie byli całkowicie odcięci od japońskich produkcji Square. W tym samym okresie na PlayStation ukazywały się u nas kolejne odsłony Final Fantasy, w tym Final Fantasy VII i Final Fantasy VIII. Chrono Cross, mimo powiązań z uznanym Chrono Trigger i bardzo dobrego przyjęcia w Ameryce Północnej, nie otrzymało podobnej szansy.
Dla fanów JRPG była to kolejna sytuacja, w której geograficzne położenie decydowało o tym, do jakich produkcji można było legalnie i bez dodatkowych komplikacji uzyskać dostęp. Import amerykańskiej lub japońskiej kopii nie był dla każdego wygodnym rozwiązaniem, szczególnie w czasach regionalnego zabezpieczenia płyt PlayStation.
Chrono Cross wraca po ponad dwóch dekadach
Przez wiele lat Chrono Cross pozostawało tytułem znanym przede wszystkim graczom z Japonii i Ameryki Północnej. Sytuację zmieniło dopiero ogłoszenie Chrono Cross: The Radical Dreamers Edition.
Square Enix zapowiedziało wydanie w lutym 2022 roku, a premiera odbyła się 7 kwietnia na Nintendo Switch, PlayStation 4, Xbox One i PC. Było to pierwsze oficjalne europejskie wydanie gry.
Remaster nie jest pełnoprawnym remake’iem. Zachowuje oryginalną strukturę rozgrywki, ale wprowadza odświeżone modele trójwymiarowe, poprawione ilustracje postaci i ulepszoną muzykę. Dodano również możliwość wyłączenia losowych spotkań z przeciwnikami, automatyczne walki, przyspieszenie rozgrywki i dodatkowe ułatwienia podczas starć.
Istotnym elementem wydania jest także dołączenie Radical Dreamers – tekstowej przygodówki opublikowanej w 1996 roku na japońską platformę Satellaview. Produkcja ta stanowiła jeden z fundamentów historii Chrono Cross, ale przez lata pozostawała praktycznie niedostępna dla zachodnich odbiorców. W remasterze otrzymała oficjalne tłumaczenie, dzięki czemu gracze mogli poznać wcześniejszą wersję wydarzeń i lepiej zrozumieć związki pomiędzy poszczególnymi częściami uniwersum.
Wersja z 2022 roku wprowadziła również lokalizacje francuską, niemiecką, włoską i hiszpańską. Europejscy gracze otrzymali więc nie tylko możliwość uruchomienia oryginalnej przygody, ale również szerszy dostęp językowy niż w przypadku wydania północnoamerykańskiego z 2000 roku.
Nie wszystko zostało jednak przebudowane. Remaster zachował wiele rozwiązań i ograniczeń pierwowzoru. Nie zmieniono zasadniczo konstrukcji fabuły, ogromnej obsady ani sposobu prowadzenia rozgrywki. Dla jednych to zaleta, dla innych przypomnienie, że Chrono Cross jest produkcją mocno osadzoną w realiach końca lat 90.
Czy remaster wynagrodził europejskim graczom ponad dwie dekady oczekiwania? Pod względem dostępności zdecydowanie tak. W końcu można było legalnie kupić grę na współczesnej platformie, bez importowania amerykańskiej kopii i szukania sposobu na uruchomienie jej na konsoli PAL. Nie zastąpiło to jednak doświadczenia, które gracze w Japonii i Ameryce Północnej mogli przeżyć znacznie wcześniej.
27 lat później. RPG, które zasługuje na pamięć
Chrono Cross nie jest grą pozbawioną wad. Ogromna liczba postaci sprawia, że część z nich nie otrzymuje wystarczająco dużo miejsca na rozwój. Historia potrafi być skomplikowana, a jej najważniejsze elementy nie zawsze są przedstawiane w sposób przystępny. System walki również wymaga przyzwyczajenia i nie każdemu przypadnie do gustu.
Nie zmienia to jednak faktu, że Squaresoft stworzyło produkcję wyjątkową. Odważną w konstrukcji świata, eksperymentalną w mechanice, znakomitą muzycznie i wizualnie, a przy tym mocno osadzoną w uniwersum jednej z najważniejszych gier RPG ery 16-bitowej.
Największym paradoksem historii Chrono Cross pozostaje to, że tytuł tak mocno związany z Chrono Trigger przez lata był dla europejskich graczy praktycznie nieosiągalny w oficjalnej dystrybucji. Dzisiaj sytuacja wygląda inaczej, ale brak oryginalnego wydania na PlayStation nadal jest ważnym elementem historii europejskiego rynku gier.
Po 27 latach Chrono Cross zasługuje na coś więcej niż wspomnienie o pominiętej premierze. To przede wszystkim jeden z najbardziej charakterystycznych JRPG swojej generacji, który nie bał się pójść własną drogą, nawet jeśli oznaczało to odejście od oczekiwań fanów Chrono Trigger.
I dobrze, że po tylu latach europejscy gracze wreszcie mogli przekonać się o tym osobiście.
Źródła
- Square Enix – oficjalna zapowiedź Chrono Cross: The Radical Dreamers Edition
- GameFAQs – daty premier i wydania Chrono Cross
- Square Enix – rozmowa z Masato Kato i Yasunorim Mitsudą
- RPGFan – recenzja oryginalnego Chrono Cross
- University of Michigan – Game Localization from Multiple Perspectives
- GameSpot – Chrono Cross: The Radical Dreamers Edition

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).

Chrono Cross — Zrzut ekranu (źródło: IGDB).
